fonemy spółgłoskowe

te fonemy przypominają polską wymowę:
/b/; /d/; /f/; /g/; /h/; /j/; /k/; /l/; /m/; /n/; /p/; /r/; /s/; /t/; /v/; /z/

angielskie /h/ jest delikatniej wymawiane, bardziej gardłowe
polskie „h”, w tym ch jest zwykle mocniej wymawiane i bardziej chropowate

angielskie /r/ nie drga; język nie dotyka wyraźnie dziąseł i brzmi „miękko”
polskie „r” jest mocniej drżące

/θ/

Czubek języka między zębami lub oparty o górne zęby, wydychać powietrze przez szczelinę między językiem a górnymi zębami.
Jest to spółgłoska bezdźwięczna, więc struny głosowe nie drgają.

/ŋ/

Tylnojęzykowe „n”. Tył języka dotyka podniebienia miękkiego (podobnie jak przy wymawianiu głoski „g” lub „k”); wydychać powietrze przez nos.
Pojawia się w polskim tylko jako alofon (np. w wyrazie bank)

/tʃ/

Czubek języka na wałku dziąsłowym (twarde podniebienie tuż za górnymi zębami); zablokować przepływ powietrza językiem, a następnie gwałtownie wypuścić, przesuwając język lekko do tyłu.
Jest to spółgłoska bezdźwięczna, więc dźwięk musi być wymawiany bez drgania wiązadeł głosowych.

/ʃ/

Środek języka jest uniesiony w kierunku podniebienia twardego (bardziej niż przy polskim „sz”); czubek języka jest lekko cofnięty, ale nie dotyka podniebienia; usta należy lekko zaokrąglić i wysunąć do przodu, jednak w mniejszym stopniu niż przy polskim „sz”. Jest to bezdźwięczny fonem szczelinowy. Dźwięk ma miękkie brzmienie i jest pośredni między polskimi głoskami „ś” i „sz” (często określa się go jako „miękkie sz”).

/dʒ/

Czubek języka opiera się o wałek dziąsłowy (wypukłość znajdującą się tuż za górnymi zębami), podobnie jak przy polskim „d”. Usta są lekko zaokrąglone i nieznacznie wysunięte do przodu (podobnie jak przy wymowie „ż” lub „sz”). Należy najpierw zablokować przepływ powietrza, dociskając język do wałka dziąsłowego, a następnie lekko go opuścić, wypuszczając powietrze z tarciem, jak przy wymowie „ż”.
Jest to dźwięczna głoska zwarto-szczelinowa. Powstaje przez krótkie zwarcie języka z wałkiem dziąsłowym, po którym następuje faza szczelinowa przypominająca polskie „ż”.

/ʒ/

Unieść środkową część języka w kierunku podniebienia, nie dotykając go. Język powinien znajdować się nieco dalej z tyłu niż przy wymowie /s/. Lekko zbliżyć do siebie zęby, zaokrąglić usta i nieznacznie wysunąć je do przodu (jak przy delikatnym dmuchaniu na świeczkę). Wydychać powietrze przez szczelinę między językiem a podniebieniem, jednocześnie wprawiając struny głosowe w drgania.
Jest to dźwięczny fonem szczelinowy szumiący, dlatego dźwięk powinien mieć wyraźne brzmienie głosowe („buczące”), a nie być jedynie bezdźwięcznym szumem jak przy „sz”. Jest to dźwięczny odpowiednik głoski /ʃ/ („sz”).

/ð/

Wysunąć lekko czubek języka między zęby lub oprzeć go o tylne powierzchnie górnych zębów. Wydychać powietrze przez szczelinę między językiem a zębami, jednocześnie wprawiając struny głosowe w drgania.
Jest to dźwięczny fonem szczelinowy. Dźwięk przypomina dźwięczne „th” występujące w słowach this i that.

jako tako porównanie:
/θ/ jako tako polskie „f”
/ŋ/ to jako jakby nosowe „n”
/w/ to jakby polskie „ł”
/tʃ/ to jakby polskie „cz”
/ʃ/ to jakby polskie „sz”
/dʒ/ to jakby polskie „dż”
/ʒ/ tak jakby polskie „ż”
/ð/ jako tako polskie „w”

ciekawe wyrazy

zawiera /f/ i /θ/
zawiera /n/ i /ŋ/ zawiera /v/ i /ð/

fonemy samogłoskowe

samogłoski krótkie

/ʌ/

Dźwięk najbliższy polskiemu „a”, ale krótszy i bardziej stłumiony. Jest to krótka samogłoska centralna, wymawiana przy rozluźnionych wargach i języku ułożonym w środkowej części jamy ustnej. Jej brzmienie jest pośrednie między polskim „a” a „e” (dla niektórych osób także częściowo między „a” a „o”). Występuje zwykle w sylabach akcentowanych.

Rozluźnić mięśnie wokół ust i języka. Ułożyć język w środkowej części jamy ustnej, ani zbyt z przodu, ani zbyt z tyłu. Otworzyć usta umiarkowanie, nieco szerzej niż przy polskim „e”. Następnie wypowiedzieć krótki, urwany dźwięk pomiędzy polskim „a” i „e”.

/æ/

Dźwięk pośredni między polskim „a” i „e”. Wymaga szerokiego otwarcia ust, podobnie jak przy „a”, ale język znajduje się bardziej z przodu jamy ustnej, jak przy „e”.
Jest to tzw. „szerokie a” – samogłoska bardziej otwarta i przednia niż polskie „a”. Polskie „a” wymawiane jest zwykle głębiej i bardziej centralnie, dlatego przy /æ/ brzmi zbyt płasko.
Otworzyć usta szerzej niż przy polskim „e” i nieco szerzej niż przy większości realizacji polskiego „a”. Przesunąć język do przodu jamy ustnej, zachowując jego niskie położenie. Następnie wypowiedzieć krótki dźwięk przypominający połączenie „a” i „e”.

/e/

Najbardziej zbliżony dźwięk do polskiego „e”

/ə/

Występuje w sylabach nieakcentowanych. Jest krótki, zrelaksowany i neutralny.
Dźwięk /ə/, czyli schwa, to najczęściej występująca samogłoska w języku angielskim. Jest tak powszechna, ponieważ w nieakcentowanych sylabach angielski dąży do uproszczenia wymowy i oszczędności wysiłku artykulacyjnego. Schwa odgrywa kluczową rolę w rytmie i naturalnym brzmieniu języka angielskiego.
Nie zaokrąglać ust (jak do „o”) ani ich nie rozciągać (jak do „e”). Usta powinny być lekko uchylone i rozluźnione. Język spoczywa płasko w środkowej części jamy ustnej, nie dotykając zębów ani podniebienia. Należy wypowiedzieć bardzo krótki, słaby dźwięk pośredni między polskim „y” i „e”, lecz mniej wyraźny i bardziej neutralny niż którakolwiek z tych samogłosek.


ciekawy wyraz z /e/ i /ə/
W tym wyrazie schwa jest tak subtelne, że zanika. W zapisie fonetycznym w słowniku Oxford Learner’s Dictionaries nie jest ono oznaczane między d oraz n. Zjawisko to nazywa się zgłoskotwórczym n (syllabic n); określam to jako ukryte schwa – język płynnie przechodzi z pozycji głoski /d/ bezpośrednio do /n/, tworząc z /n/ samodzielną sylabę:

/ɪ/

Krótka, rozluźniona samogłoska, której brzmienie jest pośrednie między polskim „i” i „y”. Jest krótsza i mniej napięta niż długie /iː/.
Rozluźnić usta – nie powinny być napięte ani szeroko rozciągnięte. Język znajduje się nieco niżej i bardziej z tyłu niż przy polskim „i”, bliżej pozycji charakterystycznej dla „y”. Następnie wypowiedzieć krótki, lekko „leniwy” dźwięk przypominający połączenie polskiego „i” i „y”.

/i/

Tzw. happy vowel = szczęśliwa samogłoska. Jest to samogłoska o barwie zbliżonej do /iː/, lecz zwykle krótsza i mniej napięta. Występuje najczęściej na końcu wyrazów w nieakcentowanych sylabach oraz przed innymi samogłoskami.
Nie jest tak długa jak /iː/ ani tak krótka i otwarta jak /ɪ/ (np. w słowie ship /ʃɪp/). Można ją traktować jako dźwięk pośredni między /ɪ/ a /iː/, choć bliższy temu drugiemu.
Ułożyć usta podobnie jak przy wymowie /iː/ – lekko rozciągnięte na boki. Język znajduje się wysoko i z przodu jamy ustnej, ale jest mniej napięty niż przy /iː/. Następnie wypowiedzieć krótki, rozluźniony dźwięk „i”.
Czyli, jest to krótkie, rozluźnione „i”. Brzmi podobnie do /iː/, ale jest krótsze i mniej napięte. Najczęściej występuje na końcu wyrazów.

/ɒ/

Jest bardziej otwarte niż polskie „o”. Podczas wymowy szczęka opada nieco niżej niż przy wymawianiu polskiego „o”, a usta są mniej zaokrąglone. Dźwięk przypomina polskie „o”, lecz wymaga szerszego otwarcia ust, częściowo zbliżonego do pozycji używanej przy „a”.

/ʊ/

Jest to krótka, zaokrąglona samogłoska o brzmieniu pośrednim między polskim „u” i „o”. Jest krótsza i bardziej rozluźniona niż polskie „u”. Często określa się ją jako „luźne u”. To charakterystyczny dźwięk języka angielskiego.

Unieść tylną część języka w kierunku podniebienia, ale nie tak wysoko jak przy długim /uː/. Lekko zaokrąglić usta, pozostawiając je rozluźnione i nienapięte. Następnie wypowiedzieć krótki, luźny dźwięk przypominający połączenie polskiego „u” i „o”.

/u/

Występuje zwykle w nieakcentowanych sylabach. Ma barwę zbliżoną do długiego /uː/, ale jest znacznie krótsze i bardziej rozluźnione. Łączy jakość długiego /uː/ z lekkością i krótkością charakterystyczną dla /ʊ/.

Ułożyć usta w niewielkie, zaokrąglone „o”, podobnie jak przy wymowie /uː/. Język znajduje się wysoko w tylnej części jamy ustnej, lecz mięśnie pozostają rozluźnione. Następnie wypowiedzieć bardzo krótki, lekki dźwięk „u”, bez nadmiernego napinania ust i twarzy.


Dźwięki /ʌ/, /æ/, /e/, /ɪ/, /ɒ/ oraz /ʊ/ należą w fonologii języka angielskiego do grupy tzw. checked vowels (samogłosek ograniczonych pozycją). Oznacza to, że zasadniczo nie występują one na końcu wyrazu ani sylaby otwartej.
ciekawe wyrazy

zawiera /ʌ/ oraz /æ/
zawiera /ɪ/ oraz /i/

samogłoski długie

/ɑ:/

Fonem często opisywany jako „głębokie a”. Jego brzmienie jest zbliżone do polskiego „a”, ale jest wymawiane dłużej, przy bardziej otwartej jamie ustnej i z językiem cofniętym nieco bardziej do tyłu.

Szeroko otworzyć usta. Ułożyć język nisko i płasko na dnie jamy ustnej, lekko cofając jego tylną część. Wargi powinny pozostać rozluźnione i niezaokrąglone (nie należy układać ich jak do „o”). Następnie wypowiedzieć długi, swobodny dźwięk „a”.

Jest to długa samogłoska tylna. Podczas jej wymowy struny głosowe drgają, jak przy wszystkich samogłoskach.

/ɜː/

Brzmi jak wydłużone, neutralne „e” lub „y”. Wielu Polakom może przypominać dźwięk pojawiający się podczas wahania: „yyy…”, choć angielskie /ɜː/ jest zwykle bardziej wyraźne i stabilne.

Lekko otworzyć usta (mniej więcej na szerokość jednego palca). Język powinien spoczywać płasko w środkowej części jamy ustnej, ani zbyt z przodu, ani zbyt z tyłu. Wargi pozostają rozluźnione i niezaokrąglone. Następnie wypowiedzieć długi, równomierny dźwięk.

/i:/

Długie, napięte i wyraźne „i”. Usta są rozciągnięte na boki, jak do uśmiechu, a język znajduje się wysoko w przedniej części jamy ustnej. Dźwięk należy wymawiać długo i równomiernie.

/ɔ:/

Fonem określany jako otwarte, tylne, zaokrąglone „o”. Brzmi jak długie, głębokie „o”. W porównaniu z polskim „o” jest wymawiany dłużej, przy większym otwarciu jamy ustnej i zwykle mocniejszym zaokrągleniu warg.

Zaokrąglić usta, tworząc niewielkie koło (podobnie jak przy wymawianiu „u”, lecz mniej ciasne). Cofnąć język do tylnej części jamy ustnej i lekko go obniżyć. Opuścić nieco żuchwę, a następnie wypowiedzieć długie, równomierne „ooo”.

/u:/

Długie, głębokie i wyraźne „u”. Jest to jedna z najbardziej zaokrąglonych samogłosek języka angielskiego. Wargi są mocno wysunięte do przodu, tworząc charakterystyczny „dzióbek”.

Mocno zaokrąglić i wysunąć usta do przodu, jak przy gwizdaniu lub składaniu ust do pocałunku. Tylną część języka unieść wysoko w kierunku podniebienia miękkiego, nie dotykając go. Następnie wypowiedzieć długi, równomierny dźwięk „u”.

Jest to samogłoska długa, dlatego należy ją wyraźnie przeciągnąć. Nie powinna być tak krótka jak polskie „u”. W porównaniu z polskim „u” jest zwykle bardziej napięta i wymawiana z silniejszym zaokrągleniem warg.

dyftongi

/aɪ/

Otworzyć usta szeroko, jak przy wymowie polskiego „a”. Język powinien znajdować się nisko w jamie ustnej. Następnie płynnie przesunąć go do góry i do przodu, jednocześnie nieco przymykając usta, tak aby przejść do krótkiego /ɪ/ (dźwięku pośredniego między polskim „i” i „y”).

Całość należy wymówić jako jeden płynny ruch, a nie jako dwie oddzielne samogłoski. Pierwsza część dyftongu jest zwykle nieco dłuższa i wyraźniejsza od drugiej.

/aʊ/

Najbliższym polskim odpowiednikiem jest połączenie głosek „a” i „u”, wymawiane płynnie jako jeden dźwięk.

Otworzyć usta jak do wymowy „a”, nieco szerzej niż przy polskim „o”. Język powinien znajdować się nisko w przedniej części jamy ustnej. Następnie płynnym ruchem przesunąć go ku górze i do tyłu, jednocześnie stopniowo zaokrąglając usta jak przy wymowie polskiego „u”.

Dźwięk rozpoczyna się od szerokiego „a”, a kończy krótkim, zaokrąglonym dźwiękiem zbliżonym do /ʊ/. Całość należy wymówić jako jeden płynny ruch, a nie jako dwie oddzielne samogłoski.

/eɪ/

Brzmi bardzo podobnie do polskiego „ej”, wymawianego jako jeden płynny dźwięk.

Dyftong rozpoczyna się od dźwięku zbliżonego do „e”. Usta są lekko rozciągnięte na boki, a język znajduje się w środkowo-przedniej części jamy ustnej. Następnie język płynnie przesuwa się ku górze i do przodu, przechodząc do krótkiego /ɪ/ (dźwięku pośredniego między polskim „i” i „y”).

/ɔɪ/

Brzmi bardzo podobnie do polskiego „oj”, wymawianego jako jeden płynny dźwięk.

Dyftong rozpoczyna się od dźwięku /ɔ/, przypominającego głębokie, zaokrąglone „o”. Usta są lekko zaokrąglone, a język znajduje się nieco bardziej z tyłu jamy ustnej. Następnie należy płynnie przejść do krótkiego /ɪ/ (dźwięku pośredniego między polskim „i” i „y”), przesuwając język do przodu i lekko rozciągając usta na boki.

W trakcie wymowy usta stopniowo zmieniają kształt z zaokrąglonego („o”) na bardziej płaski („i”). Całość należy wymawiać jako jeden ciągły ruch, a nie jako dwa oddzielne dźwięki.

/əʊ/

W brytyjskiej odmianie języka angielskiego jest to dyftong powstający przez płynne przejście od neutralnego /ə/ do zaokrąglonego /ʊ/. Dla polskiego ucha może przypominać połączenie „oł” lub „eł”, wymawiane jako jeden płynny dźwięk.

Dyftong rozpoczyna się od krótkiego, słabego /ə/. Usta są rozluźnione i lekko uchylone, a język znajduje się w środkowej części jamy ustnej, podobnie jak przy wymowie dźwięku pośredniego między polskim „y” i „e”.

Następnie należy płynnie przesunąć język ku górze i do tyłu, jednocześnie stopniowo zaokrąglając usta. Końcowa część dyftongu zbliża się do krótkiego /ʊ/, dlatego wargi stają się bardziej wysunięte do przodu, jak przy wymowie „u”.

w tym tzw. r kontrolowane w brytyjskim angielskim

/eə/

Jest to dyftong brzmiący jak płynne przejście od krótkiego /e/ do neutralnego /ə/ (schwa).

Dyftong rozpoczyna się od dźwięku /e/. Usta są lekko rozciągnięte na boki, a język znajduje się w przedniej części jamy ustnej, podobnie jak przy wymowie polskiego „e”.

Następnie należy płynnie przejść do /ə/. Usta stają się bardziej rozluźnione i lekko uchylone, a język przesuwa się do neutralnej pozycji w środkowej części jamy ustnej. Końcowa część dyftongu przypomina bardzo słaby, nieakcentowany dźwięk pośredni między polskim „y” i „e”.

Całość należy wymówić jako jeden płynny dźwięk. Usta rozpoczynają w pozycji nieco bardziej napiętej, a kończą w pozycji rozluźnionej.

/ɪə/

Jest to dyftong powstający przez płynne przejście od krótkiego /ɪ/ do neutralnego /ə/ (schwa).

Dyftong rozpoczyna się od dźwięku /ɪ/. Usta są lekko rozciągnięte na boki, a język znajduje się wysoko w przedniej części jamy ustnej, podobnie jak przy wymowie dźwięku pośredniego między polskim „i” i „y”.

Następnie należy płynnie przejść do /ə/. Szczęka lekko opada, usta stają się bardziej rozluźnione, a język przesuwa się do neutralnej pozycji w środkowej części jamy ustnej.

Całość należy wymówić jako jeden płynny dźwięk, bez rozdzielania go na dwie samogłoski. Pierwsza część dyftongu jest zwykle wyraźniejsza od drugiej.

Dla polskiego ucha może przypominać szybkie przejście od „i” do słabego, neutralnego dźwięku zbliżonego do „e”.

/ʊə/

Jest to dyftong powstający przez płynne przejście od krótkiego /ʊ/ do neutralnego /ə/ (schwa). Dla polskiego ucha może przypominać bardzo szybkie „ue”, wymawiane jako jeden dźwięk, przy czym końcowe „e” jest słabe i niewyraźne.

Dyftong rozpoczyna się od dźwięku /ʊ/. Usta są lekko zaokrąglone i wysunięte do przodu, a tylna część języka znajduje się wysoko w tylnej części jamy ustnej. Należy wypowiedzieć krótki, rozluźniony dźwięk zbliżony do polskiego „u”.

Następnie należy płynnie przejść do /ə/, stopniowo rozluźniając usta i przesuwając język do neutralnej pozycji w środkowej części jamy ustnej.

W trakcie wymowy usta zmieniają kształt z zaokrąglonego na bardziej rozluźniony. Całość należy wymawiać jako jeden płynny dźwięk, bez rozdzielania go na dwie samogłoski.

wklejone /j/ przed /ʊə/

W dzisiejszym brytyjskim angielskim (tym, który słyszysz w BBC czy u młodszych pokoleń), fonem /ʊə/ coraz częściej zastępowany jest przez długie /ɔː/ (jak w fork /fɔːk/) w niektórych wyrazach jednosylabowych lub w ostatniej sylabie w zakończeniu wyrazu. Stąd w Oxford Learner’s Dictionaries jest ta wymowa w drugiej opcji wymowy wyrazu tour /tɔː(r)/.

Te dźwięki fonemów powycinałem z nagrań audio. Tych nie wycinałem, poniewż to jednocześnie przykłady fonemów i wyrazów: /ɔː/ or /ɔː(r)/; /aɪ/ I /aɪ/; /ɔɪ/oy /ɔɪ/; /eə/ air /eə(r)/; /ɪə/ ear /ɪə(r)/.